Szukany produkt
 
Wydawnictwo 

Kategorie

 
 

Informacje

 
 
banknoty polskie - typy i odmiany  katalog 1794-2002
banknoty polskie - typy i odmiany katalog 1794-2002
Insurekcja kościuszkowska, Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie, Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, Ober Ost, II RP, PRL

 

Autor: Tadeusz Wodzyński
Tytuł: banknoty polskie - typy i odmiany katalog 1794-2002
Rok wydania: 2002
Miejsce wydania: Warszawa
Oprawa: twarde lakierowane okładki
Format: 145x205 mm
Ilość stron: 263
Międzynarodowy Standardowy Numer Książki: ISBN 83-7181-220-5
Wydawnictwo: DIG
 
  • Opis
  • Spis treści
 

BANKNOTY POLSKIE - TYPY I ODMIANY KATALOG 1794-2002

Katalog obejmuje wszystkie banknoty występujące w obiegu pieniężnym w Polsce, poczynając od najwcześniejszych — biletów skarbowych insurekcji kościuszkowskiej, przez emisje Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego, Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego i tzw. obszary Ober Ost, II Rzeczypospolitej z Wolnym Miastem Gdańskiem, Generalnej Guberni i Polski Ludowej, aż do ostatnich banknotów III Rzeczypospolitej, nominowanych w nowych złotych.

Wyodrębnionych zostało 218 typów banknotów, które łącznie ze swoimi odmianami tworzą około 500 pozycji katalogowych. Każdy typ ilustrowany jest reprodukcjami awersu i rewersu w7 kolorach naturalnych oraz znaku wodnego, a dla odmian określono stopień rzadkości i wskazano należące do nich serie emisyjne.

Katalog uzupełniają opisy działalności emisyjnej w różnych okresach historycznych, nazwiska osób podpisanych na banknotach, informacje o projektantach banknotów i orientacyjny cennik kolekcjonerski.

Katalog został opracowany w intencji zarejestrowania wszystkich typów i odmian papierowych znaków pieniężnych, które były prawnym środkiem płatniczym w Polsce, oraz wskazania serii, w jakich je wyemitowano. Przeznaczony jest głównie dla kolekcjonerów. Informacje podane w7 katalogu mogą, w moim przeświadczeniu, pomóc im zarówno w wytyczeniu sobie zakresu tworzonego zbioru, jak i przede wszystkim w ustaleniu, które banknoty nie mają jeszcze w tym zbiorze swojej egzemplifikacji.

Rzadkość poszczególnych banknotów wyrażona została w umownej skali dwunastostopniowej, a ich ceny określone orientacyjnie w cenniku zamykającym katalog. Poza najrzadszymi banknotami Królestwa Polskiego i Wolnego Miasta Gdańska wszystkie pozostałe zostały włączone do katalogu tylko w tych odmianach i seriach, których istnienie - poświadczone egzemplarzem niespornie oryginalnym, nie pochodzącym z podrabiania pieniądza — ustaliłem na podstawie objętych kwerendą zbiorów. Podejście takie zapobiegło powieleniu po raz kolejny nieprawdziwych informacji o rzekomym istnieniu banknotów, które nigdy nie były emitowane, a za przyczynę swojego literaturowego bytu mają błąd, popełniony dawniej w jakimś opracowaniu katalogowym i następnie powtarzany w dóbr ej wierze przez innych już autorów podobnych opracowań. Równocześnie jednak rygoryzm tego podejścia zapewne spowodował pominięcie serii emisyjnych - być może i odmian - rzeczywiście istniejących, a nie reprezentowanych akurat w zbiorach przeze mnie przejrzanych.
Prośba zatem do wszystkich P. T. Kolekcjonerów, ażeby zechcieli zgłosić pod adres Wydawcy posiadane, lub chociażby znane sobie z autopsji, egzemplarze banknotów pominiętych w katalogu. Zgłoszenia takie będą przyjęte z wdzięcznością i posłużą do uzupełnienia informacji katalogowych.

Następna prośba dotyczy przekazania uwag na temat trafności - ale i wygody stosowania w praktyce kolekcjonerskiej - użytych w katalogu kryteriów wyodrębnienia odmian banknotu oraz sposobu ich przedstawienia. Są one niekiedy różne od przyjętych w innych katalogach, szczególnie w odniesieniu do banknotów emitowanych z wieloma wariantami zapisu oznakowania i rozmaitymi znakami wodnymi, jak np. 1000 marek polskich z maja 1919 r., czy inflacyjne 500 000 marek z 1923 r.

Banknoty objęte katalogiem
Katalog obejmuje papierowe znaki pieniężne, zwane dalej ogólnie banknotami, które były prawnym środkiem płatniczym w państwie polskim albo zostały, jako taki środek, wyemitowane specjalnie dla okupowanych ziem polskich. Dodatkowo włączone są do katalogu banknoty przygotowane już do wprowadzenia w obieg pieniężny, a z różnych przyczyn ostatecznie jednak nie wprowadzone, oraz banknoty znane tylko w swoich wzorach bankowych, po których wykonaniu odstąpiono od dalszych prac nad przygotowaniem emisji, ale na tyle często pojawiające się na rynku kolekcjonerskim, by być obiektem zainteresowania wielu zbieraczy.

Nie zawiera zatem katalog wzorów banknotów wprowadzonych do obiegu, banknotów będących pieniądzem własnym państw okupacyjnych, ani zastępczych znaków pieniężnych z obszaru Polski, mających lokalny tylko obieg — dominialnych, miejskich, obozowych itd. Nie zawiera również żadnych projektów, prób druku, odbitek pamiątkowych, późniejszych nadruków okolicznościowych i podobnych quasi-banknotów, które nigdy nie były środkiem płatniczym.

Podział banknotów na grupy, typy, odmiany i serie emisyjne
Katalog ujmuje banknoty w podziale klasyfikacyjnym na grupy, typy i odmiany oraz wskazuje, jakie serie emisyjne występują w poszczególnych odmianach.
Rozdzielenia banknotów- na grupy dokonano według okresów ich emitowania i obszarów, na których byty prawnie usankcjonowanym środkiem płatniczym. Grup takich jest dziesięć.

Obejmują one kolejno banknoty:
— insurekcji kościuszkowskiej,
— Księstwa Warszawskiego,
— Królestwa Polskiego,
— Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego,
— II Rzeczypospolitej Polskiej,
— Generalnej Guberni,
—Polski Ludowej,
— III Rzeczypospolitej Polskiej,
— obszaru Ober-Ost, utworzonego przez Niemcy w okresie I wojny światowej,
—Wolnego Miasta Gdańska.

Dodatkową, jedenastą grupę stanowią banknoty nie wprowadzone do obiegu, zebrane razem, niezależnie od okresu, w którym miały być emitowane.

Każda grupa banknotów przedstawiona jest w osobnym rozdziale, zawierającym również informacje wprowadzające, poświęcone działalności emisyjnej i jej uwarunkowaniom w okresie, którego ten rozdział dotyczy. Informacje w rozdziale ostatnim odnoszą się do poszczególnych, objętych nim banknotów.

Podział banknotów na typy został przeprowadzony przy założeniu, że właściwością typu jest stałość następujących elementów banknotu:
— nazwy emitenta,
— nominału, to znaczy liczby jednostek i waluty pieniądza,
— formy graficznej, czyli kompozycji rysunkowej i kolorystyki,
— formatu,
— zasadniczej treści klauzuli prawnej, nadającej banknotowi status środka płatniczego.

Potocznie, by w sposób komunikatywny wskazać ogólnie jakiś banknot, określa się jego nominał i datę emisji. Data ta została jednak wyłączona spośród elementów determinujących przynależność do typu, takie same bowiem banknoty były często emitowane w różnie datowanych seriach, co sprawia, że data emisji staje się ich klasyfikacyjnym wyróżnikiem dopiero na niższym szczeblu podziału. Każdy typ banknotu ma opracowaną dla siebie oddzielną kartę katalogową z własnym numerem.

Jako odmiany wyodrębnione zostały banknoty tego samego typu, które różni co najmniej jeden element z niżej wymienionych:
— data emisji,
— podpisy osób reprezentujących emitenta,
— sygnatura drukarni,
— znak wodny lub innego rodzaju zabezpieczenie przed podrabianiem,
— sposób utworzenia oznakowania indywidualizującego egzemplarze banknotu,
— sposób i krotność umieszczenia tego oznakowania na banknocie,
— drugorzędne cechy klauzuli prawnej, takie jak styl czy składnia,
—ostrzeżenie o karalności podrabiania.

Różnicująca rola podpisów wymaga szerszego omówienia. Bywały one różne na banknotach z tą samą datą emisji tylko w okresie insurekcji kościuszkowskiej, Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Później już każdej dacie emisji odpowiadał— i to niezależnie od typu banknotu — stały zawsze dla niej zestaw podpisów, który przestał być wobec tego samodzielnym wyróżnikiem odmian.

Z kolei banknoty Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego były drukowane z wielu różnymi podpisami, ale — nawet te wielkonakładowe —bez żadnego oznaczenia kolejnych serii emisyjnych lub z samą ich liczbą porządkową. Umieszczone na tych banknotach litery są albo dodatkowym symbolem nominału — np. A, B, C, albo jego określeniem cyfrą rzymską — np. X, L, C i pozostają niezmienne w obrębie typu. Uznano w/ tej sytuacji za właściwe, zarówno ze względu na przejrzystość zapisów katalogowych, jak i z przesłanek logicznych, ażeby traktować odmiennie dwa podpisy, widniejące na każdym banknocie. Jeden z nich — odpowiednio komisarza w Księstwie Warszawskim, a pierwszego z komisarzy królewskich lub prezesa banku w Królestwie Polskim — uważać za wyróżnik odmiany banknotu, drugi natomiast, jeśli zmienia się przy tym pierwszym, za umowny odpowiednik oznaczenia serii.

Pomiędzy banknotami tego samego typu i odmiany występują niekiedy inne jeszcze, niż dotychczas wymienione, różnice. Te z nich, które dotyczą wielkości oraz kroju liter i cyfr oznakowania, widocznych w polu banknotu fragmentów własnego znaku wodnego papierni itp. zostały tylko odnotowane w uwagach na karcie katalogowej typu banknotu. Całkowicie zaś pominięto, jako występujące dosyć powszechnie, różnice w rzeczywistych wymiarach banknotu i jego zadrukowanego pola (przy druku wklęsłym sięgające nawet pięciu milimetrów-), w intensywności kolorów druku, w gramaturze i odcieniu użytego papieru oraz w zastosowanych technikach drukarskich.

Serie emisyjne, właściwe dla poszczególnych odmian banknotu, wymieniono w dwojaki sposób. Te z nich, które twarzą regularny ciąg oznaczeń z jednym tylko zmieniającym się z serii na serię parametrem, np. ze zmienną drugą literą w- oznaczeniu dwuliterowym, wskazano przez podanie samych granicznych serii takiego ciągu. Pozostałe, w tym również układające się w ciąg nie przekraczający trzech pozycji, zostały wyszczególnione każda oddzielnie.

Miejsce tu na powtórzenie za Wstępem istotnego zastrzeżenia. Otóż do katalogu włączone są te tylko odmiany i serie banknotów, których istnienie udało się stwierdzić w- trakcie przeprowadzonej kwerendy zbiorów lub — wyjątkowo! — ustalić na podstawie wiarygodnego przekazu. W posiadaniu kolekcjonerów mogą oczywiście znajdować się oryginalne egzemplifikacje innych jeszcze odmian i przede wszystkim serii. Każda o nich informacja będzie przyjęta z wdzięcznością i wykorzystana do wniesienia poprawek i uzupełnień w ewentualnym następnym wydaniu katalogu.

Uszeregowanie banknotów w katalogu
Banknoty, zgrupowane we właściwych dla siebie rozdziałach, zostały w- nich uszeregowane w porządku chronologiczno-nominałowym, rozpoczynanym od najwcześniejszej daty emisji, a przy jednakowej dacie od najniższego nominału; podstawą zaszeregowania banknotów, które miały po kilka różnie datowanych emisji, była oczywiście data pierwszej emisji.

Od wymienionej zasady uczyniono trzy odstępstwa. Dwa pierwsze dotyczą:
— banknotów Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, które mają wszystkie tę samą datę emisji; zostały one przed uszeregowaniem nominałowym rozdzielone na dwie serie, różniące się pisownią nazwy zarządu Gubernatorstwa;
— banknotów II Rzeczypospolitej, które mimo braku cezury chronologicznej podzielono na trzy podgrupy, poddane odrębnemu szeregowaniu: banknoty markowe Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, banknoty złotowe Banku Polskiego oraz również złotowe bilety skarbowe.
Trzecie odstępstwo odnosi się ogólnie do sytuacji, gdy banknoty o różnych nominałach, emitowane dla wspólnego zaspokajania potrzeb obiegu pieniężnego i w związku z tym z reguły ujednolicone stylistycznie, były wprowadzane w obieg sukcesywnie i z odpowiadającym tej sukcesywności zróżnicowaniem dat emisji, ale nie w kolejności wzrastania lub malenia ich wartości nominałowej, dodatkowo zaś jeszcze miały— każdy lub większość — po kilka odrębnie datowanych emisji, co zwiększa stopień chronologicznego „przetasowania" nominałów.

Taka właśnie sytuacja występuje w banknotach Królestwa Polskiego opiewających na walutę rublową oraz w ostatnich banknotach Polski Ludow-ej, emitowanych poczynając od grudnia 1974 r. Banknoty te, dla uzyskania przejrzystości w sposobie ich przedstawienia w katalogu, zdecydowano w ięc w obydwu przypadkach potraktować umownie jako stanowiące jedną serię, która została usytuowana względem innych banknotów w porządku chronologicznym, sama natomiast uszeregowana jest nominałowo.

Wypada zwrócić uwagę, że słowo seria zostało tu użyte w7 znaczeniu innym, niż poprzednio. Wówczas służyło do nazwania zespołu egzemplarzy banknotu, różniących się od reszty jego nakładu swoim oznaczeniem. Teraz — do nazwania zespołu banknotów opiewających na różne nominały i równocześnie funkcjonujących w obiegu pieniężnym. Na gruncie numizmatyki obydwa znaczenia od dawna są równie uprawnione, a to, w którym z nich użyto słowa seria, wynika zawsze z kontekstu.

Określenia użyte w kartach katalogowych
Wszystkie karty katalogowe opracowane zostały w sposób ujednolicony. Reprodukcje banknotów są w stałej skali 1:2, z jedynym wyjątkiem banknotu 5000 marek polskich z 1920 r., którego duże wymiary wymagały zastosowania skali l : 2,5. Stałe są również elementy charakterystyki każdego banknotu. Użyte dla nich określenia są w większości oczywiste, kilka jednak wymaga objaśnienia:
— awers oznacza tę stronę banknotu, na której znajduje się data emisji oraz podpisy osób reprezentujących emitenta; strona odwrotna jest rewersem;
— format został określony przez podanie w milimetrach przybliżonych wymiarów zewnętrznych, kolejno długości i szerokości banknotu;
—znak wodny określany jest jako bieżący, gdy występuje w całym polu banknotu w formie powtarzającego się motywu geometrycznego, albo jako miejscowy, jeśli stanowi odrębną kompozycję, ulokowaną najczęściej w niezadrukowanym fragmencie pola; znaki miejscowe ilustruje ich reprodukcja, znaki bieżące — schematyczne odwzorowanie motywu;
— oznaczenie serii jest opisane przy założeniu, że standardowo występują w nim litery duże — użycie małych liter jest dodatkowo wskazane w opisie; jeśli odpowiednikiem oznaczenia serii jest podpis, to został on przytoczony z zachowaniem pisowni oryginału — skróceniem lub opuszczeniem imienia itp.;
— numeracja została określona przez podanie, odpowiednio do użytego jej systemu, zmiennej od — do lub stałej liczby cyfr tworzących numer;
— znakowanie określane jest jako zwarte lub rozdzielone w zależności od tego, czy oznaczenie serii i numer umieszczone są na banknocie bezpośrednio obok siebie, czy osobno — w różnych miejscach banknotu; za standardowe przyjęto uważać znakowanie awersu, przeniesienie znakowania na rewers jest zaznaczone uwagą;
oznakowanie jest rozumiane jako łącznie oznaczenie serii i numer banknotu.

Miejscowe znaki wodne banknotów, które emitowano w XIX w., umieszczane były — odmiennie, niż później —w całym polu banknotu. Uzyskanie ich czytelnej reprodukcji w przeźroczu okazuje się w związku z tym często niemożliwe. W katalogu odwzorowanie takich znaków zostało więc uzupełnione lub zastąpione opisem. Podobnie potraktowane zostały niektóre odciski suchych pieczęci na banknotach.

Znaki wodne bieżące są w katalogu przedstawione w położeniu, jakie najczęściej występuje na banknocie. Położenie odmienne nie jest kwalifikowane jako odmiana banknotu ani uznawane za błąd druku.

Oznaczenia rzadkości i ceny kolekcjonerskie banknotów
Typologiczne opisanie banknotów w katalogu uzupełnione jest wskazaniem stopnia ich rzadkości, oszacowanego według skali dwunastostopniowej. Użyte symbole graficzne i ogólne objaśnienie rozróżnionych stopni rzadkości są następujące:
P — banknoty powszechnie dostępne, stale obecne na rynku numizmatycznym;
R0—R9 — banknoty o wzrastającej trudności pozyskania do zbioru, wynikającej z różnej częstości ich pojawiania się na rynku numizmatycznym, sięgającej od bardzo dużej dla banknotów R0 po zupełnie sporadyczną w przypadku banknotów R9;
U — banknoty zachowane w kilku tylko egzemplarzach i unikaty, w zasadzie nieosiągalne, w ogóle nie pojawiające się na rynku numizmatycznym.

Stopień rzadkości określony został dla każdej z wyodrębnionych odmian banknotu. Różnice rzadkości mogą jednak zachodzić również pomiędzy seriami emisyjnymi, które należą do tej samej odmiany. Podaną rzadkość należy w takich razach rozumieć jako właściwą dla serii najłatwiej dostępnej na rynku numizmatycznym.

Ceny kolekcjonerskie banknotów zależne są głównie od ich rzadkości oraz od stanu zachowania. Inne czynniki, jak walory estetyczne, techniczna jakość wykonania, format czy zmieniające się upodobania zbieraczy, również oddziałują na cenę, ale znacznie już słabiej.

Kwalifikowanie stanu zachowania banknotów obarczone jest prawie zawsze sporą dozą subiektywizmu, tym większą, czym stan ten jest gorszy. Generalnie jednak uznaje się, że stan I, nazywany również bankowym, jest tożsamy ze stanem, w jakim banknot został wprowadzony do obiegu przez emitenta: sztywny, bez zgięć i załamań, nie zabrudzony. Zgięcie banknotu, nieznaczne załamanie jego rogu lub inna podobnie mała usterka obniżają stan zachowania do II, załamania powstałe przez jedno— lub dwukrotne złożenie banknotu — do III, a wynikające ze złożenia wielokrotnego lub obecność plam — do IV. Banknoty z ubytkami kwalifikowane są poniżej IV stanu zachowania. Są to wszystkie kryteria bardzo nieostre i nie wyczerpujące opisu spotykanych uszkodzeń banknotów, w związku z czym często uściśla się jeszcze oznaczenie stanu zachowania obiektu przez dodanie znaku + lub -.

Każde pogorszenie stanu zachowania o jeden stopień powoduje obniżenie ceny o około 50% — mniej tracą na wartości tylko banknoty bardzo rzadkie.

Ceny kolekcjonerskie wszystkich skatalogowanych banknotów, z ich odniesieniem do dwóch stanów zachowania, podane są w cenniku umieszczonym na końcu katalogu. Pochodzą one z obserwacji rynku numizmatycznego na przełomie lat 2001-2002 i mają charakter orientacyjny. Natomiast ogólne przedziały, w jakich kształtują się te ceny w zależności od stopnia rzadkości banknotów, właściwe dla banknotów dwudziestowiecznych w I stanie zachowania i starszych w stanie II.

Katalogowy identyfikator banknotu
Każdy typ banknotu otrzymał własny, niepowtarzalny numer katalogowy. Jego odmiany zostały wyróżnione kolejnymi małymi literami. W wyszczególnieniu serii emisyjnych zachowano ich oznaczenia rzeczywiste, ale z pominięciem ewentualnej części wspólnej, która została już wskazana w opisie typu lub odmiany banknotu.

Pełny identyfikator banknotu, odwołujący się do katalogu, powinien zatem zawierać trzy człony: numer typu, literę porządkową odmiany i - oddzielone pauzą - oznaczenie serii, zapisane w sposób przyjęty w karcie katalogowej danego typu. Identyfikacja konkretnego egzemplarza banknotu wymagałaby oczywiście przytoczenia jeszcze jego numeru.

Informacje przeniesione do aneksu
Aneks, dodany na końcu katalogu, zawiera trzy jeszcze kategorie informacji o banknotach, które mogą być interesujące przynajmniej dla części kolekcjonerów. Są to informacje dotyczące:
- zestawów liter, jakie były w różnych okresach wykorzystywane do oznaczania serii emisyjnych;
- osób podpisanych na banknotach, których imiona i nazwiska zostały w kartach katalogowych przytoczone z zachowaniem skrótów, występujących w oryginale podpisu, albo w ogóle pominięte, jeśli przedmiotem karty jest banknot z okresu, gdy elementem różniącym jego odmiany i serie przestały już być podpisy, zastąpione w tej roli przez datę emisji i oznaczenie serii;
- projektantów formy graficznej banknotów.

Data dodania produktu: 09 kwiecie 2008.