Szukany produkt
 
Wydawnictwo 

Kategorie

 
 

Informacje

 
 
badania naukowe w drzewnictwie w Polsce
badania naukowe w drzewnictwie w Polsce
Przegląd, założenia do oceny i ocena dotychczasowych kierunkow badań naukowych w drzewnictwie w Polsce

 

Autor: Ewa Ratajczak, Gabriela Bidzińska, Aleksandra Szostak, Magdalena Herbeć, Marta Lorenc-Michalska
Tytuł: badania naukowe w drzewnictwie w Polsce
Rok wydania: 2010
Miejsce wydania: Poznań
Oprawa: miękka
Format: 170x240 mm
Ilość stron: 95
Międzynarodowy Standardowy Numer Książki: ISBN 978-83-925432-1-3
Wydawnictwo: Instytut Technologii Drewna
 
  • Opis
  • Spis treści
 

BADANIA NAUKOWE W DRZEWNICTWIE W POLSCE
Redakcja naukowa Ewa Ratajczak

Publikacja wydana w ramach projektu "Foresight w drzewnictwie - scenariusze rozwoju badań naukowych w Polsce do 2020 roku"

„Każdego interesuje przyszłość, lecz nie każdy ma szansę ją kreować...”

„... Wiedza przygotowuje drogi. Ale czyny i tak zwykle chodzą na przełaj"
Władysław Grzeszczyk „Parada paradoksów"

Od czasu przyjęcia przez państwa członkowskie Unii Europejskiej Strategii Lizbońskiej, nauka, edukacja i rozwój technologiczny zostały uznane za główne determinanty wzrostu gospodarczego. Obserwuje się większe zainteresowanie badaniami naukowymi oraz wzmocnieniem powiązania rezultatów nauki z gospodarką i wzrostem innowacyjności. Popularyzacja badań naukowych jako podstawy rozwoju gospodarki i społeczeństwa każdego kraju jest jednym z efektów budowy gospodarki opartej na wiedzy.

Upowszechnianie informacji o prowadzonych badaniach i ich wynikach zwiększa szanse na postęp technologiczny w poszczególnych sektorach gospodarki, co z kolei przyczynia się do jej rozwoju i wpływa na świadomość społeczeństwa. W przypadku drzewnictwa, w kreowaniu przyszłości szczególnie zasadne jest uwzględnianie czynników społecznych, ponieważ w tym sektorze wykorzystuje się surowiec naturalny - produkt lasów - traktowany jako dobro narodowe i odgrywające dużą rolę w zrównoważonym rozwoju.

O Projekcie. Prezentowana publikacja, zawierająca opis stanu dotyczącego dotychczasowych kierunków badań naukowych w drzewnictwie, jest efektem trzeciego etapu projektu „Foresight w drzewnictwie - scenariusze rozwoju badań naukowych w Polsce do 2020 roku". Projekt, współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013 (www.itd.poznan.pl/foresight/), jest realizowany w Instytucie Technologii Drewna w Poznaniu od czerwca 2009 roku do stycznia 2011 roku.

Strategicznym celem Projektu jest identyfikacja kierunków badań priorytetowych dla wzrostu innowacyjności i rozwoju polskiego sektora drzewnego do 2020 roku. Zrealizowano już trzy z sześciu głównych zadań badawczych. W pierwszym zdiagnozowano innowacyjność polskiego sektora drzewnego, a w drugim - określono kondycję sfery nauki i badań w dziedzinie drzewnictwa. Kolejne zadania obejmą natomiast:

- wskazanie kluczowych przesłanek światowego i europejskiego postępu naukowego w drzewnictwie,
- identyfikację priorytetowych kierunków badań naukowych w drzewnictwie wraz z opracowaniem scenariuszy ich rozwoju w Polsce do 2020 roku,
- określenie wpływu rozwoju nauki w drzewnictwie na innowacyjność sektora drzewnego.

W Projekcie podjęto próbę jednoczesnego ujęcia zagadnienia innowacyjności według co najmniej dwóch przekrojów, tj. dziedzin wytwórczości (branż) oraz głównych obszarów problemowych. Obszary te są wzajemnie powiązane i oddziałują na siebie, powodując, że każda ocena jest trudna i nie do końca satysfakcjonująca. Należy jednak wyrazić nadzieję, że stworzone zostały przynajmniej podstawy do szerokiej dyskusji na ten temat.

Przedmiot zadania: Ocena dotychczas zidentyfikowanych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych w drzewnictwie w Polsce

Przedmiotem trzeciego etapu Projektu jest drzewnictwo rozumiane jako dyscyplina naukowa. Identyfikacja dotychczasowych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych w drzewnictwie stanowi ważny punkt odniesienia w procesie formułowania scenariuszy rozwoju badań naukowych w tej dziedzinie wiedzy w Polsce. Dla oceny prowadzonych kierunków badań w drzewnictwie niezbędne było wyłonienie subdyscyplin tej dziedziny oraz wskazanie jej podstawowych obszarów badawczych. Dokonano przeglądu dotychczasowych kierunków badań i prac rozwojowych w drzewnictwie w Polsce. Ponadto opracowane zostały założenia dotyczące zakresu występujących do tej pory nurtów badawczych, jak również założenia i kryteria ich oceny. Na tej podstawie podjęto próbę oceny dotychczasowych kierunków badawczych w drzewnictwie w kontekście innowacyjności sektora drzewnego, a następnie przedstawiono korzyści z nich wynikające.

Metodyka badań. Istota omawianego etapu Projektu, polegająca na ocenie dotychczasowych badań w drzewnictwie, spowodowała, że w toku jego realizacji zastosowano głównie badania typu desk research. Drugim ważnym elementem postępowania badawczego były metody heurystyczne, oparte na wiedzy eksperckiej. W procedurze ewaluacji prowadzonych do tej pory badań naukowych i prac rozwojowych w drzewnictwie w kontekście innowacyjnego rozwoju sektora drzewnego wykorzystano również elementy metody analizy strategicznej (SWOT). Odrębnie dla sektora drzewnego oraz dla sfery nauki i badań w drzewnictwie analiza taka została przeprowadzona we wcześniejszych zadaniach Projektu. W ramach zadania prezentowanego w tej publikacji dokonano przeglądu dostępnych źródeł informacji (publikacji i zasobów internetowych), skorzystano z wiedzy ekspertów z dziedziny drzewnictwa uzyskanej w trakcie „burzy mózgów" oraz spotkania panelowego i wywiadów eksperckich. Zespół ekspertów wyłoniono ze środowiska naukowego z dziedziny drzewnictwa i z praktyki gospodarczej. Uzyskaną wiedzę wzbogaciły opinie i analizy przygotowane przez pracowników naukowych, którzy z racji wieloletniego doświadczenia oraz pełnionych funkcji mieli i mają wpływ na kreowanie nurtów badawczych w polskim drzewnictwie. Do poszerzenia wiedzy o kierunkach badań naukowych i prac badawczo-rozwojowych w Polsce w dużym stopniu przyczynili się:

- prof. dr hab. Ewa Dobrowolska, Prodziekan Wydziału Technologii Drewna Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie,
- prof. dr hab. Adam Krajewski, Dziekan Wydziału Technologii Drewna Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie,
- prof. dr hab. Włodzimierz Oniśko, pracownik naukowy Zakładu Tworzyw Drzewnych Wydziału Technologii Drewna Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Sekretarz Komitetu Technologii Drewna Polskiej Akademii Nauk,

- prof. dr hab. Ryszard Guzenda, Dziekan Wydziału Technologii Drewna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu,
prof. dr hab. Ginter J. Hruzik, Kierownik Katedry Mechanicznej Obróbki Drewna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Należy dodać, że do niedawna kierunki badań w drzewnictwie i jego dyscyplinach szczegółowych stanowiły w Polsce - podobnie jak w większości krajów europejskich - głównie rezultat wysiłku badawczego i intelektualnego badaczy, skupionych zasadniczo w jednostkach naukowo-dydaktycznych i badawczo-rozwojowych. Coraz częściej jednak w środowisku naukowym i praktyki gospodarczej uświadamiany jest fakt, że w myśl zasad gospodarki opartej na wiedzy kierunki badań determinowane są przez potrzeby społeczne, w praktyce artykułowane przez producentów, a nie jak miało to miejsce dotąd - głównie przez sferę badawczą. Takiemu podejściu służy między innymi realizacja projektu „Foresight w drzewnictwie.” Identyfikacja dotychczas prowadzonych badań naukowych w drzewnictwie będzie bowiem podstawą do budowy scenariuszy rozwoju naukowego w tej dziedzinie w Polsce, pożądanego dla zwiększania innowacyjności i konkurencyjności sektora drzewnego oraz całej polskiej gospodarki.

W dotychczasowym dorobku dotyczącym drzewnictwa niewiele jest opracowań na temat tej dziedziny wiedzy jako dyscypliny naukowej. Wynika to z wielu powodów, do których należą między innymi:
- stosunkowo krótki okres krystalizowania się tej dyscypliny naukowej,
- relatywnie mała aktywność naukowców w podejmowaniu się systemowego opisu tej dziedziny wiedzy w aspekcie jej miejsca w systemie nauk,
- dynamiczne zmiany w obszarach badawczych tej dziedziny przyczyniające się do jej ewolucji oraz do zmian formalnej przynależności do określonej kategorii naukowej.

Jako dyscyplina naukowa drzewnictwo wyłoniło się z nauk leśnych stosunkowo niedawno, bo w okresie międzywojennym, a w Polsce - po II wojnie światowej. Obecnie, o ile nauki leśne można uznać za dojrzałą dyscyplinę naukową, o ugruntowanych, wieloletnich tradycjach, to drzewnictwo stanowi stosunkowo młodą dziedzinę nauki.

Po wielu latach wyłaniania się różnych nurtów badawczych, akcentowania różnych aspektów poznawczych i pojawieniu się dwóch wyraźnie zarysowanych dyscyplin, tj. chemicznej i mechanicznej technologii drewna, w formalnych systemach klasyfikacji dyscyplin naukowych w Polsce, drzewnictwo (a właściwie - technologię drewna) przyporządkowano do nauk technicznych. W 1992 roku dyscyplina naukowa technologia drewna została jednak wyłączona z dziedziny nauk technicznych i z nazwą drzewnictwo - włączona do nauk leśnych, gdzie występuje obok dyscypliny „leśnictwo". Według W. Rybarczyka, wyjście zagadnień badawczych drzewnictwa z obszaru nauk technicznych było efektem dwóch głównych procesów:
- znaczącej w ostatnim dwudziestoleciu ewolucji nauk technicznych w kierunku nauk podstawowych oraz
- rosnącego zrozumienia wśród leśników i drzewiarzy potrzeby badawczego wspierania kompleksu leśno-drzewnego w Polsce.

Na oba te procesy nakładały się nie zawsze klarowne i korzystne zmiany w sferze rozliczania i finansowania nauki wprowadzone na początku lat 90-tych i dość arbitralne „przypisywanie" drzewnictwa do określonej grupy nauk.

W jednej z pierwszych definicji występującej w literaturze przedmiotu (i powszechnie używanej) drzewnictwo określane jest jako „.. .całokształt wiedzy teoretycznej i praktycznej, dotyczącej drewna jako surowca i materiału oraz zagadnień techniczno-ekonomicznych związanych z jego konserwacją i modyfikacją, technologią obróbki i przetwarzania oraz gospodarczym zastosowaniem".

W ramach drzewnictwa wyodrębnioną dyscypliną naukową jest technologia drewna, wraz z takimi subdyscyplinami (i jednocześnie obszarami badawczymi), jak:
- nauka o drewnie (struktura, fizyka i chemia drewna),
- mechaniczna technologia drewna,
- chemiczna technologia drewna.

Niekiedy jako subdyscypliny technologii drewna wymienia się też np.: suszenie drewna, ochronę drewna, konstrukcje z drewna i materiałów drewnopochodnych. Są to jednak raczej specjalności oferowane w procesie dydaktycznym, aniżeli subdyscypliny naukowe.

Należy dodać, że w 2008 roku w kolejnej reformie sfery nauki w Polsce planowano wyeliminowanie drzewnictwa jako dyscypliny naukowej, w której zakresie mogą być nadawane stopnie naukowe oraz prowadzone kierunki studiów. W opinii zainteresowanych Wydziałów Uczelni, zamiar ten nie był i nie jest uzasadniony, po pierwsze ze względu na duże znaczenie sektora drzewnego w polskiej gospodarce i po drugie - z uwagi na fakt, że w istniejącym systemie klasyfikacyjnym dyscyplin naukowych występują analogiczne rozwiązania i są one akceptowane. Jednocześnie, precyzując domenę drzewnictwa jako dziedziny wiedzy, zaproponowano nadanie tej dyscyplinie naukowej nowej nazwy, tj. „nauki o drewnie".

Cechą charakterystyczną drzewnictwa jako dziedziny wiedzy jest koncentrowanie w niej szerokiego spektrum różnych dyscyplin naukowych (od nauk przyrodniczych i technicznych po nauki społeczne, ekonomiczne, a nawet medyczne). Nasilanie się takich tendencji jest zauważane w środowisku naukowców zajmującym się drzewnictwem. Podkreśla się, że np. badania placówek naukowych z tego zakresu będą musiały przestawić się na tor badań podstawowych w naukach przyrodniczych lub technicznych. W praktyce często powstanie subdyscyplin szczegółowych było i jest rezultatem zainteresowań badawczych naukowców i/lub programów edukacyjnych przyjętych na uczelniach zajmujących się drzewnictwem.

W drzewnictwie kluczowa i stale rosnąca jest też rola nauk społecznych, co jest efektem silnej interakcji między sektorem leśno-drzewnym a społeczeństwem. Ponadto, ponieważ w każdej działalności - również w procesach przerobu i aplikacji drewna - występuje konieczność dokonywania wyborów związanych z zaspokajaniem praktycznie nieograniczonych potrzeb przy wykorzystaniu ograniczonych zasobów, muszą to być wybory ekonomiczne i z zasady - racjonalne. Zagadnieniem tym zajmują się nauki ekonomiczne, szczególnie nauki

O zarządzaniu, które mają duże znaczenie zwłaszcza w gospodarce rynkowej. Jako nauki, których domeną są zachowania ludzi (zasadniczo - zachowania w procesach gospodarczych), należą one do grupy nauk społecznych. W odniesieniu do dziedziny gospodarki, jaką jest sektor skupiający branże bazujące na drewnie, problematyką ekonomiczną i społeczną zajmuje się ekonomika drzewnictwa. Jest to jedna z dyscyplin szczegółowych ekonomii i nauk o zarządzaniu, zajmujących się badaniem zjawisk, kategorii i prawidłowości ekonomicznych występujących w różnych działach i gałęziach gospodarki, w tym w przemyśle oraz poszczególnych jego gałęziach (ekonomika gałęziowa lub branżowa).

Ekonomika przemysłu, gdzie sytuuje się również ekonomika drzewnictwa, jest jedną z nauk ekonomicznych, zajmującą się rozpatrywaniem, badaniem i analizą procesów ekonomicznych zachodzących w przemyśle, a więc badaniem specyficznych form przejawiania się ogólnych praw ekonomicznych w poszczególnych gałęziach przemysłu (lub ich grupach). Swoistość ekonomik różnych gałęzi przemysłu wynika z charakteru przeznaczenia wytwarzanej produkcji, właściwości bazy materialno-technicznej (techniki i technologii produkcji) oraz różnych warunków pracy i produkcji. Dlatego w wypadku przemysłu oraz jego gałęzi i branż, niezwykle istotne jest rozważanie zagadnień ekonomicznych w ścisłym powiązaniu z wiedzą techniczną.

Warto przypomnieć, że w systematyzacji i delimitacji nauk „...„dyscyplina naukowa" oznacza metodologicznie wyodrębnioną naukę lub grupę nauk o własnym formalnym przedmiocie badań, własnej problematyce, własnych zadaniach (celach) i metodach".

Ekonomika drzewnictwa należy zatem do nauk ekonomicznych (szerzej -nauk społecznych), a jedynie jej domeną (materią/dziedziną), do której się odnosi jest drzewnictwo, tj. problemy występujące w procesach przerobu i wykorzystywania drewna jako surowca. Takie podejście znalazło wyraz np. w „przeniesieniu" na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu w ostatnim roku akademickim Katedry Ekonomiki i Organizacji Drzewnictwa z Wydziału Technologii Drewna na Wydział Ekonomiczno-Społeczny.

Biorąc pod uwagę powyższe zależności, ekonomikę drzewnictwa można zdefiniować jako ekonomikę branżową, będącą częścią ekonomiki przemysłu, a zajmującą się badaniem procesów ekonomicznych zachodzących w przemysłach wykorzystujących surowiec drzewny i jego pochodne. O zakresie przedmiotowym ekonomiki drzewnictwa decyduje delimitacja granic branży i rynku drzewnego, przy czym ze względu na konsekwencję metodologiczną (drewno jako wyróżnik branż drzewnych) oraz proces stałego zwiększania znaczenia wyrobów wysoko przetworzonych w całym ciągu przetwarzania tego surowca, powinny to być wszystkie rodzaje produkcji opartej na drewnie.

Na tle rozważań dotyczących usytuowania drzewnictwa w systemie dyscyplin naukowych oraz analizy podejść do subdyscyplin i szczegółowych pól badawczych zawartych w opracowaniach specjalistów, w dziedzinie drzewnictwa można wyróżnić następujące ważniejsze obszary badawcze:

- nauka o drewnie,
- mechaniczna technologia drewna (w tym m.in.: obróbka, ochrona, suszenie, klejenie i uszlachetnianie powierzchni, materiały z drewna litego i tworzywa oraz kompozyty drzewne, konstrukcje),
- chemiczna technologia drewna,
- ekonomika i zarządzanie.

W praktyce analitycznej wskazany układ pól badawczych może (i często powinien) ulegać modyfikacji ze względu na cel, któremu służy dana analiza. Bierze się wówczas pod uwagę co najmniej dwa dodatkowe kryteria,
po pierwsze - strukturę branż, których określony obszar badawczy dotyczy w sposób szczególny,
po drugie - problemy o charakterze interdyscyplinarnym, występujące w każdym z poprzednich przekrojów. Jest to efekt wspomnianego wcześniej specyficznego charakteru drzewnictwa, które cechuje się multi- i interdyscyplinarnością problematyki badawczej.

W rezultacie takiego podejścia, w projekcie dotyczącym foresightu w drzewnictwie, w którym nadrzędnym kryterium jest innowacyjność sektora drzewnego jako działu gospodarki narodowej, przeglądu dotychczasowych kierunków badań dokonano w następującym układzie:

- nauka o drewnie,
- mechaniczny przerób drewna:
- materiały drzewne lite,
- tworzywa drzewne, kompozyty,
- konstrukcje drewniane,
- suszenie drewna,
- modyfikacja drewna,
- klejenie oraz uszlachetnianie powierzchni,
- ochrona drewna, chemiczna technologia drewna, ochrona środowiska i bezpieczeństwo,
- bioenergia,
- ekonomika drzewnictwa, zarządzanie.

Data dodania produktu: 13 padziernik 2010.