Szukany produkt
 
Wydawnictwo 

Kategorie

 
 

Informacje

 
 
architektura drewniana w Polsce
architektura drewniana w Polsce
Zawiera opisy ponad 350 najbardziej interesujących zabytków architektury drewnianej

 

Autor: Grażyna Ruszczyk
Tytuł: architektura drewniana w Polsce
Rok wydania: 2009
Miejsce wydania: Warszawa
Oprawa: twarde laminowane okładki
Format: 165x245 mm
Ilość stron: 576
Międzynarodowy Standardowy Numer Książki: ISBN 978-83-7495-623-9
Wydawnictwo: Muza S.A.
 
  • Opis
  • Spis treści
 

ARCHITEKTURA DREWNIANA W POLSCE

Książka zawiera opisy ponad 350 najbardziej interesujących zabytków architektury drewnianej w Polsce. Autorka, znany historyk sztuki, opisuje perły architektury drewnianej, jak kościoły w Lipnicy Murowanej, Dębnie i Jaworze, dwory w Ożarowie i Koszutach, a także willową zabudowę uzdrowisk i innych zabytkowych miasteczek. Znalazły się tu także obiekty mniej znane, np. dwory w Sulerzyżu czy Paplinie oraz kościoły w Lubawie, Narwi i Ostrymkole.

Publikacja podzielona jest na 16 rozdziałów odpowiadających 16 województwom.

Cennym uzupełnieniem treści książki jest słownik terminów specjalistycznych, indeks miejscowości oraz mapki poszczególnych województw z zaznaczonymi obiektami.

w połowie XX w., przeważała w zabudowie województw południowych i wschodnich. Jednak zmiany cywilizacyjne zachodzące w XIX i XX w. sprawiły, że drewno wyparte zostało z budownictwa przez materiały uznane za trwalsze, a drewniane zabytki w zawrotnym tempie zaczęły znikać z naszego krajobrazu. Według szacunkowych obliczeń, zachowało się ich jeszcze kilkadziesiąt tysięcy (w tym ponad 2,5 tysiąca budowli sakralnych). Wydawałoby się, że to dużo. Jednak każdego roku kilka świątyń ulega zniszczeniu, nie mówiąc już o zabytkach budownictwa świeckiego, którego straty są bez porównania większe i w zasadzie niemożliwe do oszacowania.

Książka obejmuje jedynie niewielką część tego dziedzictwa. Uwzględniono w niej zabytki ze wszystkich epok, od średniowiecza po czasy niemal współczesne. W wyborze znalazły się nie tylko budowle najbardziej interesujące pod względem artystycznym, konstrukcyjnym i historycznym, ale również obiekty skromniejsze, niegdyś charakterystyczne dla danego regionu. Z pamiątek archeologicznych wspomniano jedynie osiedle w Biskupinie (747-722 p.n.e.), mimo że oprócz tego najstarszego i najbardziej znanego skansenu archeologicznego działają inne placówki z rekonstrukcjami obiektów z odległej przeszłości, np. Krzemionki Opatowskie (świętokrzyskie) z neolityczną kopalnią krzemienia, szybem i wioską; Wolin (zachodniopomorskie) z wczesnośredniowieczną osadą czy Mrówki (wielkopolskie) z siedzibą rycerską z końca XIII w.

Mapa drewnianych zabytków nie jest równomierna. Największe skupiska znajdują się w województwach południowych (podkarpackie, małopolskie, śląskie). Zabytki tych regionów należą też do najlepiej znanych. Są dosyć dokładnie opracowane, zarówno w pracach naukowych, jak i turystyczno-krajoznawczych, a w ostatnich latach także skutecznie popularyzowane, poprzez szlaki architektury drewnianej szczegółowo opisane w publikacjach książkowych i w Internecie (http://www.podkarpackie.pl/szlak/start.php, http://szlak.wrotamalopolski.pl/, http://www.silesia-region.pl/sad/). Mniej zabytków zachowało się w województwach wschodnich i centralnych, a najmniej w zachodnich i północnych. Dziedzictwo tych części kraju nie jest też powszechnie znane. Dlatego przedstawiono je szerzej, co - ze względu na ograniczoną objętość książki - musiało się odbyć kosztem architektury Polski południowej. Jednak, aby zwrócić uwagę Czytelników na większą liczbę interesujących budowli, pod niektórymi hasłami znalazły się krótkie informacje o innych zabytkach drewnianych znajdujących się w sąsiednich miejscowościach. W skrócie omówiono też najstarsze i największe skanseny, zaś mniejsze parki etnograficzne - jedynie w hasłach poświęconych innym drewnianym zabytkom jeszcze nieotoczonym opieką muzealną.

Drewniane budowle zwykle powstawały z drewna drzew iglastych. Wbrew powszechnej opinii, głównym materiałem nie było drewno modrzewiowe, ale sosnowe, jodłowe lub świerkowe. Do podwalin i ścian szkieletowych często używano drewna dębowego. Drewniana architektura długo dominowała w pejzażu naszych ziem i jeszcze nie tak dawno temu, bo Ściany wznoszono w rozmaitych konstrukcjach (Słownik, konstrukcja), których popularność zmieniała się w zależności od okresu historycznego i regionu oraz funkcji, jaką miał pełnić budynek. W większości zachowanych zabytków występuje konstrukcja zrębowa, rzadziej szkieletowa, sporadycznie - sumikowo-łątkowa.

Konstrukcje te nie zawsze są widoczne, ponieważ starano się chronić je przed wilgocią. Najstarszym zabezpieczeniem był gont, stosowany od czasów średniowiecza do dzisiaj. W późniejszym okresie ściany osłaniano również deskami. W XVII i XVIII w. szalunki wykonywano z szerokich desek mocowanych pionowo, niekiedy elewacje urozmaicano wówczas pilastrami, naśladując w ten sposób podziały architektoniczne monumentalnych budowli. Od końca XVIII w. przez cały XIX w. rozpowszechnione były obicia imitujące bonie i płyciny murowanych ścian. Natomiast w 2. poł. XIX w. zapanowała moda na deskowania pionowe z listwowaniem stosowane do dzisiaj, a także obicia z cienkich i krótkich desek układanych w pasy poziome i pionowe i inne wzory. Najstarsze szalunki poza nielicznymi wyjątkami nie zachowały się, obecne pochodzą z 2. poł. XIX, a w większości z XX w. Innym zabezpieczeniem ścian był tynk, w drewnianym budownictwie częściej występujący w XIX i XX w.

Pokrycia dachowe robiono ze słomy, trzciny, desek lub gontu. Dopiero w 2. poł. XIX w. pojawiła się najpierw papa, później blacha, pod koniec XIX w. eternit, a w 2. poł. XX w. tworzywa sztuczne. Te nowe materiały obecnie stosuje się zarówno do obijania ścian, jak i pokrywania dachów, ale „niszczą one całe piękno architektury drewnianej", jak pisał już w latach międzywojennych konserwator okręgu krakowskiego Bogdan Treter.

Architektura sakralna. Najciekawsze pod każdym względem są świątynie. Budowane „Na Cześć y na Chwałę Panu Bogu" (napis na belce tęczowej jednego z kościołów), wyróżniają się starannością opracowania elementów konstrukcji (często kunsztownie zdobionych), okazałością i bogactwem wystroju wnętrz. Na ogół mają one długą historię, w którą wpisana jest historia wielu rodzin i wspólnot, a także - nierzadko burzliwa - historia Polski czy regionu. Toteż one przeważają w książce. Są wśród nich: kościoły rzymskokatolickie, cerkwie prawosławne i greckokatolickie, molenny staroobrzędowców, zbory ewangelickie oraz meczety. Brakuje jednak malowniczych, barokowych bóżnic drewnianych, bowiem zniszczone zostały przez Niemców w czasie II wojny światowej.

Wśród świątyń najliczniejsze są kościoły rzymskokatolickie, będące także najstarszymi, XV-wiecznymi, zabytkami drewnianymi w Polsce. Te średniowieczne, późnogotyckie budowle konstrukcji zrębowej, zachowały się w województwach podkarpackim (np. Blizne, Haczów, Humniska), małopolskim (np. Dębno, Lipnica Murowana, Kraków Mogiła), śląskim (np. Księży Las, Łaziska, Poniszowice) i świętokrzyskim (Zborówek). Starsze od nich są elementy konstrukcji szkieletowych pochodzące z XIV w., ale przetrwały one fragmentarycznie zaledwie w kilku murowanych zabytkach w m.in. w kościele w Krupach (zachodniopomorskie).

Niewielkie kościoły rzymskokatolickie składają się z dwóch pomieszczeń mających zarys prostokątów lub kwadratów - z większej nawy i mniejszego, zamkniętego prosto lub trójbocznie, prezbiterium, przeważnie skierowanego na wschód. Do prezbiterium, najczęściej od strony północnej przylega zakrystia. Plan ten ukształtowany we wczesnym średniowieczu jest najbardziej charakterystyczny dla drewnianej architektury kościelnej.

Specyficzną cechą późnogotyckich świątyń są strzeliste dachy, z reguły jednokalenicowe (wspólne dla nawy i prezbiterium), w niektórych budowlach dodatkowo zespolone ze ścianami za pomocą dekoracyjnych zaczepów (Słownik, zaczep). W poszczególnych regionach kraju dachy różnią się od siebie strzelistością i kątem nachylenia połaci. Odmienności te, spowodowane rozmaitą rozpiętością wiązarów (Słownik, wiązar), pozwoliły na wyodrębnienie czterech regionalnych odmian drewnianego kościoła późnogotyckiego: małopolskiej, mazowieckiej, wielkopolskiej i śląskiej (Słownik, odmiana). Jednak jak od każdej, tak i od tej reguły można znaleźć wyjątki.

Wnętrza średniowiecznych kościołów najczęściej jednonawowe (sporadycznie dzielono je słupami na dwie lub trzy nawy), nakryte są stropami. Pierwotnie okna umieszczone były wyłącznie od południa i wschodu, wejścia zaś od zachodu (frontu), niekiedy również od południa.

Oszczędną, późnogotycką dekorację architektoniczną stanowią różnorodne zamknięcia otworów (ostro-łukowe, w ośli grzbiet, wielolistne czy dwuramienne), a także fazowania i profilowania elementów konstrukcyjnych: odrzwi, obramień okiennych, belek i słupów. Czasami występują też rzeźbione motywy sznura oraz ornamenty roślinne, geometryczne i rozety.

Drewniana architektura kościelna XVI i XVII w. nie ulegała większym przeobrażeniom. Nadal żywa była późnogotycka tradycja z właściwymi dla danego regionu typami kościołów. Od starych rozwiązań odchodzono bardzo wolno. Najpierw spopularyzował się zwyczaj wznoszenia - zarówno przy nowych, jak i starych świątyniach - wież od frontu, kaplic, podcieni (sobót) oraz wieżyczek na sygnaturki. Z czasem zmiany objęły też zasadniczy korpus kościoła. Nawę i prezbiterium zaczęto nakrywać odrębnymi dachami o różnej wysokości, a także budować świątynie na planach krzyża lub ośmioboku (unikatowa jest kaplica św. Anny w Oleśnie, opolskie, mająca zarys gwiazdy). Natomiast we wnętrzach, oświetlanych już większą liczbą okien, powoli upowszechniały się słupy wydzielające nawy oraz pozorne sklepienia drewniane. Bardziej podatne na nowinki było zdobnictwo architektoniczne przyswajające sobie wyjątkowo motywy renesansowe i manierystyczne, ale często barokowe.

Rozkwit baroku w architekturze drewnianej przypadł na XVIII w. Chociaż w większości kościoły wznoszono na podstawie dawnych wzorów, to powstawały też budowle nawiązujące do ówczesnej architektury monumentalnej, powtarzające te same - może w pewnym uproszczeniu - koncepcje planistyczne i przestrzenne. Rozpowszechniły się trój nawowe korpusy, a także rozwiązania centralne, zakładane na planach wielobocznych lub krzyża czy krzyża przenikającego się z ośmiobokiem. Modne stały się też dwu-wieżowe fasady. Często podkreślano centralną część świątyni zamkniętą ołtarzem głównym, przez wyodrębnienie nawy głównej oraz założenie nad nią i nad prezbiterium wspólnego drewnianego sklepienia kolebkowego, albo stropu z wydatną fasetą. Coraz bogatszy stawał się barokowy detal: profilowane gzymsy, filary, kolumny, pilastry, faliste szczyty, rozbudowane portale oraz baniaste i cebulaste hełmy, wieńczące wieże i wieżyczki. W ostatnich latach XVIII w. dekoracja wzbogaciła się o motywy klasycystyczne występujące na ogół razem z barokowymi.

W architekturze kościelnej XIX w. przeważały skromne, niewielkie kościoły. Oprócz nich budowano również świątynie w tradycji barokowej. Jednak dawne układy upraszczano, a zdobnictwo stało się bardziej oszczędne niż w minionym stuleciu. Style historyczne, charakterystyczne dla tego okresu, znalazły swoje odbicie w jedynie w nielicznych zabytkach. Ożywienie w drewnianej architekturze sakralnej nastąpiło na przeł. XIX i XX w. Niemały wpływ na to wywarły dyskusje nad stylem narodowym. W poszukiwaniu odpowiednich form zainteresowano się kościołami podgórskimi, nakrytymi wysokimi dachami, z korpusem otoczonym sobotami i z izbicową wieżą od frontu, zwieńczoną hełmem. Ich bryły ukształtowane w ciągu XV-XVII w., stały się w powszechnej opinii idealnym wyobrażeniem drewnianego kościoła polskiego, a zarazem wzorcem dla nowo powstających budowli. Nowoczesność akcentowano popularnymi wówczas sklepieniami o przekroju trapezu lub otwartymi więźbami, a także pewnymi motywami zaczerpniętymi ze stylu zakopiańskiego (Zakopane, małopolskie). Innym źródłem inspiracji była również szeroko pojmowana architektura barokowa. Odwołania do obu wątków dają się zauważyć w realizacjach całej 1. poł. XX w.

Zbory - świątynie ewangelickie - znajdują się przede wszystkim w województwach zachodnich i północnych. Najstarsze pochodzące z czasów reformacji, z 2. poł. XVI w., zachowały się w województwie opolskim (np. Brzezinki, Jakubowice). Te pierwsze świątynie protestanckie, konstrukcji zrębowej, niewiele różniły się od rzymskokatolickich. Dopiero po wojnie trzydziestoletniej (1618-1648) upowszechniły się rozwiązania centralne lub centralizujące, preferowane przez architekturę protestancką. Powstające wówczas budowle wznoszono przede wszystkim w konstrukcji szkieletowej, na ogół na planach prostokąta lub prostokąta z trójbocznym zamknięciem, a także krzyża oraz wieloboków. Cechą charakterystyczną zborów są empory. Pozwalały one na zwiększenie powierzchni użytkowej, aby każdy dysponował wygodnym miejscem siedzącym. W XVI i XVII w. wnętrza zdobiono, a rzeźbiarska i malarska dekoracja koncentrowała się na emporach (np. Klępsk, lubuskie). Jednak w XVIII w. zaczęto rezygnować z bogatej oprawy. Większość zachowanych drewnianych kościołów ewangelickich jest niewielkimi, prostymi budowlami, czę-(o poprzedzonymi wieżą, ze skromnymi wnętrzami. Do wyjątków należą olbrzymich rozmiarów tzw. Kost ioły Pokoju (Jawor i Świdnica, dolnośląskie) oraz Łaski (Zielona Góra, lubuskie; Milicz, dolnośląskie).

Cerkwie - świątynie chrześcijan obrządku wschodniego - występują w województwach wschodnich. Stanowią one najliczniejszą po kościołach rzymskokatolickich grupę budowli sakralnych w Polsce. Najtarsze pochodzą z końca XVI i pocz. XVII w. (np. Gorajec, Radruż i Powroźnik, podkarpackie). Cerkwie są konstrukcji zrębowej. Najbardziej typowy jest plan złożony z trzech różnej wielkości kwadratów lub figur do nich zbliżonych, rozmieszczonych w układzie podłużnym, zawsze z częścią ołtarzową skierowaną na wschód. W najmniejszym członie, zamkniętym prosto lub trójbocznie, oddzielonym ikonostasem, mieści się część ołtarzowa (sanktuarium), w środkowym, największym - nawa; w ostatnim - przednawie (babiniec, przedsionek). Budowle zakładane na tym planie składają się z trzech prostopadłościanów, z których środkowy (nawa) jest najwyższy. Cerkwie różnią się przede wszystkim odmiennymi kształtami dachów i kopuł, nakrywających poszczególne części. Dodatkowe urozmaicenie ich brył stanowią szerokie, podokienne daszki okapowe oparte na silnie wysuniętych belkach zrębu, schodkowo skracających się ku dołowi, zwykle ozdobnie opracowywanych. W niektórych zabytkach spotyka się też podcienia wsparte na słupach.

W literaturze wyodrębniono dwie regionalne grupy cerkwi występujące w Karpatach - tzw. cerkwie bojkowskie (Słownik, cerkiew bojkowska) i łemkowskie (Słownik, cerkiew łemkowska). Ich określenia pochodzą od nazw grup etnograficznych - Bojków i Łemków, których przybycie wiązane jest z kolejnymi fazami kolonizacji terenów górskich przez osadnictwo kultury wołosko-ruskiej.

Wnętrza cerkwi nakryte są kopułami namiotowymi lub ośmiopolowymi, zakładanymi zwłaszcza nad nawą, rzadziej nad częścią ołtarzową, a nad pozostałymi pomieszczeniami - stropami i sklepieniami.

Dawniej cerkwie miały niewiele otworów: jedno lub dwa wejścia, zachodnie i ewentualnie południowe, oraz okna umieszczane tylko od południa. Ich liczba zaczęła się zwiększać od XVIII stulecia, wówczas też pojawiły się okna od północy.

Dekoracja architektoniczna ogranicza się do różnych form zamknięć otworów (proste, trójlistne, w ośli grzbiet, półkoliste), faz lub profili zdobiących krawędzie obramień okiennych, portali i innych elementów konstrukcyjnych. Niekiedy pojawiają się rzeźbione motywy sznura, ryte lub malowane rozety, wić roślinna, krzyże czy wstęgi, a także napisy o charakterze religijnym lub świeckim, zwykle odnoszące się do budowy świątyni.

W XVIII w. zarysowała się tendencja do wydłużania poszczególnych członów, powstawały świątynie z podziałami na trzy części zaznaczonymi jedynie we wnętrzu, zaczęto też zastępować kopuły dachami dwuspadowymi, a we wnętrzu stropami. Sporadycznie wznoszono budowle o rozwiązaniach planistycznych i przestrzennych charakterystycznych dla architektury kościelnej (m.in. trój nawowe korpusy i dwuwieżowe fasady).

W architekturze XIX w. stosowano rozwiązania wypracowane w minionych stuleciach. Często je upraszczano, rezygnując ze sklepień i kopuł oraz redukując dekorację. Wprowadzano też - propagowane przez władze budowlane - schematy zaczerpnięte z urzędowych projektów dla murowanych budowli sakralnych. Na terenie zaboru austriackiego wzorem stał się kościół jednonawowy z węższym prezbiterium oraz z wieżą od frontu. Natomiast w Królestwie Polskim i zaborze rosyjskim obowiązywały projekty wykonane w Petersburgu, nawiązujące do stylu rusko-bizantyńskiego, wypracowanego przez architekta Konstantina Thona. W obu przypadkach urzędowe plany w realizacjach drewnianych ulegały dużym uproszczeniom.

Poszukiwania stylu narodowego charakterystyczne dla przeł. XIX i XX w. objęły również architekturę cerkiewną. Zapoczątkowane zostały w środowisku lwowskim przez zafascynowanych sztuką ruską architektów polskich i podjęte przez ukraińskich, oddanych idei stworzenia stylu ukraińskiego. Inspiracji szukano w XVII- i XVIII-wiecznej architekturze cerkiewnej powstającej na terenie I Rzeczypospolitej. Sądząc z zachowanych w Polsce zabytków, popularne były rozwiązania wyprowadzane z planu krzyża greckiego z częścią centralną podkreślaną wielką kopułą, nawiązujące do krzyżowo-kopułowych cerkwi charakterystycznych dla Huculszczyzny (Ukraina).

Przykładami architektury sakralnej innych wyznań są pojedyncze zabytki, pochodzące z XIX i XX w., cerkwie staroobrzędowców w Wodziłkach (podlaskie) i Woj nowie (warmińsko-mazurskie), bóżnica w Puńsku (podlaskie), meczety tatarskie w Kruszynianach i Bohonikach (podlaskie).

Architektura świecka. Mniej licznie reprezentowane jest w książce budownictwo świeckie - budynki użyteczności publicznej (ratusze, karczmy, domy zdrojowe, teatry, dworce kolejowe), przemysłowe (kuźnice, tężnie, młyny wodne i wiatraki), a w końcu mieszkalne (dwory, chałupy, domy miejskie, wille i pensjonaty). Miały one zazwyczaj wyłącznie użytkowy charakter, toteż eksploatowano je dopóty dopóki pozwalał na to stan techniczny, po czym wznoszono nowe. Dlatego poza nielicznymi wyjątkami budynki te pochodzą z XIX i XX w. Dzisiaj nabrały one wartości zabytkowej, ale w większości utraciły użytkową. Pozbawione swych pierwotnych funkcji często niszczeją.

Zachowały się tylko dwa drewniane ratusze, jeden w Nowym Warpnie (zachodniopomorskie) pochodzący z końca XVII w., drugi w Sulmierzycach (wielkopolskie) - z 1. poł. XVIII w. Niewiele też przetrwało wzniesionych z drewna karczem. Obecnie znajdują się prawie wyłącznie w skansenach, na swoim dawnym miejscu pozostało kilka, m.in. w Suchej Beskidzkiej i Sławkowie (małopolskie), obie z XVIII w.

Większymi skupiskami architektury użyteczności publicznej są miejscowości uzdrowiskowe, których dynamiczny rozwój przypadł na XIX i pocz. XX w. W nich można zobaczyć jeszcze pijalnie wód, galerie spacerowe (Ciechocinek, kujawsko-pomorskie i Świeradów Zdrój, dolnośląskie), jedyny w Polsce drewniany teatr (Ciechocinek, kujawsko-pomorskie), bardzo malownicze altany stanowiące oprawę źródeł wód mineralnych, a ponadto wille i pensjonaty.

Do unikatowych zabytków techniki należą tężnie w Ciechocinku (kujawsko-pomorskie), pochodzące z 1. 1824-1828 i 1859 oraz kuźnica w Starej Kuźnicy (świętokrzyskie), wzmiankowana już w XVII w. W tej grupie budynków mieszczą się również młyny wodne i wiatraki. Te zachowane, o ile nie znalazły schronienia w skansenach, zwykle są już „malowniczymi ruinami". Zniszczenie młynów wodnych spowodowała polityka władz komunistycznych, które najpierw przeprowadziły ich nacjonalizację, a później, gdy produkcja okazała się nieopłacalna zdewastowały je i zamknęły. Z kolei wiatrakom - od niepamiętnych czasów stanowiącym niezwykle piękne akcenty nizinnych krajobrazów nie tylko wiejskich, ale i miejskich - kres zadały zarządzenia administracyjne o likwidacji młynarstwa wietrznego, wprowadzane w latach 50. XX w.

Nie lepiej zachowane jest drewniane budownictwo mieszkalne. Najbardziej interesujące pod względem architektonicznym i historycznym są dwory. Najstarszy z omówionych, w Laskowej (małopolskie), pochodzi z XVII w., pozostałe z XVIII-XIX w. Ciekawe bryły mają także wspomniane już pensjonaty i wille. Zarówno dwory, jak i domy w uzdrowiskach miały podobne losy w okresie powojennym. Wiele z nich zostało odebranych właścicielom lub oddanych pod przymusowy zarząd administracji państwowej i przeznaczonych na szkoły, sklepy czy mieszkania kwaterunkowe. W latach 70. i 80. XX w. kilka dworów, staraniem władz konserwatorskich, zdołano uratować przed całkowitym zniszczeniem, tworząc w nich muzea. Po zmianach jakie nastąpiły w 1989 r. rozpoczęła się prywatyzacja. Część nabywców - niekiedy spadkobiercy prawowitych właścicieli - dużym nakładem sił i środków przeprowadziła gruntowne konserwacje zabytkowych budynków, przywracając im dawną świetność (np. Laskowa, małopolskie, Paplin, mazowieckie). Inni wznieśli nowe domy zachowując dawną formę, zrealizowaną w ogniotrwałym materiale i odtwarzając starą, drewnianą dekorację (np. zabudowa placu Dietla w Szczawnicy). Tę bardzo dyskusyjną metodę „ratowania" drewnianych zabytków stosuje się coraz częściej. Jednak wielu inwestorów, zainteresowanych wyłącznie działkami budowlanymi, doprowadziło zabytki do ruiny, by na ich miejscu wystawić współczesne obiekty, z reguły nie zharmonizowane z sąsiednią zabudową.

Najskromniejsza, ale pełna uroku tradycyjna zabudowa miasteczek i wsi systematycznie zmniejsza obszar swojego występowania. Niewielkie drewniane domy coraz powszechniej wypierane są przez większe i wygodniejsze murowane. Jest to nieuchronny proces, który w ciągu najbliższych lat doprowadzi do całkowitego zaniku tych zabytków. Największą szansę na jego ratunek upatruje się w rozwoju turystyki. Służą temu szlaki architektury drewnianej wytyczone w Polsce południowej, „Kraina w kratkę" wyodrębniona w województwach pomorskich (Swołowo, pomorskie), „Kraina otwartych okiennic" - na Podlasiu (Trześcianka, podlaskie). Najcenniejsze i najlepiej zachowane obiekty przeznacza się na muzea (np. Bielsko-Biała, śląskie; Biłgoraj, lubelskie) lub przenosi do skansenów. Skanseny - muzea na wolnym powietrzu - w ostatnich latach powstają coraz liczniej zarówno dzięki staraniom pracowników muzeów i służb konserwatorskich, jak i zaangażowaniu organizacji społecznych i osób prywatnych. Jednak działania te nie ocalą drewnianego dziedzictwa, o ile nie znajdą one zrozumienia i poparcia w całym społeczeństwie.

WYKAZ MIEJSCOWOŚCI OPISANYCH W KSIĄŻCE:
Andrzejówka
Annopol
Antonin
Baborów
Baldwinowice
Baranów
Barcice
Bartne
Bąków
Bełk
Bezwola
Biała k. Pajęczna
Biała k. Zgierza
Białynin
Bielowicko
Bielsko-Biała
Bierdzany
Biesiadki
Biłgoraj
Binarowa
Biskupice
Biskupin
Blizanów
Blizne
Błażej ewo
Bochnia
Bodzentyn
Bogdaniec
Boguszyce
Bohoniki
Bojadła
Bojszów
Boronów
Borowica
Borów
Boryszkowy
Boryszyn
Bobrka
Bór Zapilski
Bralin
Brody
Brokęcino
Brusiek
Brwilno Górne
Brzezie
Brzezinki
Brzeziny
Brzeźno Szlacheckie
Budzynek
Buk
Busko-Zdrój
Bydgoszcz
Chełmsko Śląskie
Chocianowice
Chlastawa
Chłaniów
Chłopiatyn
Chłopice
Chochołów
Chociszewo
Chorzów
Chotelek Zielony
Chotylub
Chotyniec
Cibory-Kołaczki
Ciechanowiec
Ciechocinek
Cieciory
Ciełuszki
Cieszowa
Cieszyno
Ciężkowice
Cmolas
Cudzynowice
Czaplinek
Czarna Góra
Czarna Górna
Czarne
Czerlejno
Czerteż
Dąbcze
Dąbrowa Tarnowska
Dębno
Dłużniowo
Dobczyce
Dobra k. Jurkowa
Dobra k. Sanoka
Dobrzeń Wielki
Dolsk
Dołęga
Domachowo
Domaradz
Drewnowo
Duszniki-Zdrój
Dziekanowice
Dzisna
Faryn
Gawłuszowice
Gąsawa
Gąsiorowo
Gdańsk
Gidle
Gierałcice
Gierczyce
Gilowice
Giżyce
Gliwice
Gogołów
Golce
Golcowa
Goleniów
Gołkowice
Gorajec
Gorzków
Gorzów Wielkopolski H
Gosprzydowa
Gościęcin
Górecko Kościelne
Górka
Górzno
Grabarka
Granica
Grążawy
Grębanin
Grębień
Grochowalsk
Grochów
Grodzisk
Grodzisko
Grywałd
Grzawa
Grzegorzew
Gułtowy
Haczów
Hanna
Harklowa
Hejdyk
Herburtowo
Hłomcza
Hołuczkowo
Hoszów
Hrebenne
Humniska
Huta Krzeszowska
Iłki
Istebna
Iwkowa
Iwonicz
Iwonicz-Zdrój
Jabłeczna
Jabłonka
Jaćmierz
Jakubowice
Janisławice
Janowiec
Jarantowice
Jarczów
Jasienica Rosielna
Jastrzębie
Jaśliska
Jawor
Jeziorki
Jodłownik
Jurgów
Jurków
Jutrosin
Kadzidło
Kakonin
Kalinówka Kościelna
Kalwaria Pacławska
Kałów
Kamieńczyk
Kampinos
Karpacz
Kaszewice
Katowice
Kazimierz Dolny
Kąclowa
Kępowizna
Kielce Białogon
Kleczanów
Klępsk
Klon
Kluki
Kłodawa
Kmiecin
Knyszyn
Kodeniec
Kolanowice
Kolbuszowa
Komańcza
Konarzewo
Kończyce Wielkie
Korczmin
Kosieczyn
Kosina
Kostomłoty
Koszęcin
Koszu ty
Kościelisko
Kościeniewicze
Kościeszki
Kowalówka
Kozłowice
Koźle
Koźmin Wielkopolski
Koźniewo Wielkie
Kraków
Kraków Bronowice
Kraków Górka
Kościelnicka
Kraków Krzesławice
Kraków Mogiła
Kraków Salwator
Krępsk
Krotoszyn
Kruglany
Kruhel Wielki
Krupy
Kruszyniany
Krużlowa Wyżna
Krynica-Zdrój
Krynki
Krzemienicą
Krzywosądz
Księży Las
Kuklówka
Radziejowicka
Kwiatoń
Kwiatuszki Wielkie
Lachowice
Lanckorona
Laskowa
Laskowice
Lasowice
Ldzań i Talar
Lekowo
Leman
Leszno (dawniej
Poździacz)
Leśno
Lewiczyn
Libusza
Lidzbark Warmiński
Lipnica Murowana
Liski
Liskowate
Lubawa
Lubięcin
Lubla
Lublin
Lubstówek
Ludynia
Lutcza
Łask
Łaszew Rządowy
Łaziska
Łęki Kościelne
Łęki Wielkie
Łodygowice
Łodzina
Łomnica
Łopuszna
Łosinka
Łosośna Mała
Łubowo
Łukawiec
Łyse
Magnuszewice
Malawicze Górne
Mariańskie Porzecze
Markowa
Martew
Maurzyce
Mąkolice
Mąkolno
Męcina Wielka
Miasteczko Śląskie
Michalice
Michniowiec
Miechowa
Miedźna
Mielenko Drawskie
Międzygórze
Miękowo
Mikołów Borowa Wieś
Mikołów Paniowy
Milejczyce
Milicz
Miłkowice Maćki
Mnichów
Mogilno
Mrzygłód
Myców
Mysłakowice
Nadziej ewo
Nałęczów
Narew
Niekłończyca
Niestronno
Niesułków
Nowa Wieś Królewska
Nowa Wioska
Nowe Warpno
Nowoberezowo
Nowogród
Nowosielce
Nowy Sącz
Nowy Wiśnicz
Obiechów
Oborniki
Ochla
Ojców
Olesno
Olsztynek
Ołobok
Opole
Orawka
Orłowo
Ortel Królewski
Osieczna
Osiek
Osowicze
Ostre Bardo
Ostrożany
Ostrówki
Ostrykół
Owczary
Ożarów
Paczółtowice
Palczewo
Palowice
Paplin
Parlin
Piątkowa
Pieranie
Pietrzwałd
Piecka Dąbrowa
Podole Górowa
Pogwizdów
Polnica
Poniszowice
Popowice
Poręba Wielka
Poręby Dymarskie
Powroźnik
Probołowice
Proślice
Pruchnik
Przydonica
Pszczew
Pszczółki
Pszczyna
Ptaszkowa
Puchły
Puńsk
Rabe
Rabka-Zdrój
Racławice
Radawce
Radkowice
Radom
Radomierowice
Radoszki
Radoszyce
Radruż
Radziejowice
Rajbrot
Rakoniewice
Rdzawka
Redostowo
Rębowo
Ropica
Rożental
Rożnowice
Równia
Różyny
Rudka
Rudziniec
Rumian
Rybnica Leśna
Rychnowo
Rydzyna
Ryszewko
Rzeczyca Księża
Rzeczyca Ziemiańska
Rzepedź
Rzepiennik
Biskupi
Sanok
Sarbiewo
Sędzino
Sękowa
Siedlimów
Siedliszcze
Siemuszowa
Sieroty
Sierpc
Sierpowo
Skomlin
Skuły
Skwirtne
Sławków
Słopanowo
Słowino
Słupca
Smolnik
Sobiatyno
Sobienie
Kiełczewskie
Soce
Sokolniki
Sominy
Sośnica
Spała
Stara Kuźnica
Stara Wieś
Stare Olesno
Strabla
Stróża
Strzaliny
Strzegom
Strzelce Wielkie
Studzianki
Studzieniec
Sucha
Sucha Beskidzka
Suchedniów
Sulerzyż
Sulmierzyce
Supraśl
Swołowo
Szalowa
Szczawnica
Szczawnik
Szczodrów
Szymbark
Ślesin
Średnia Wieś
Świątkowa Mała
Świątkowa Wielka
Świdnica
Świdnik
Świeradów-Zdrój
Święcany
Święty Wojciech
Targowisko
Tarnowo Pałuckie
Tatynia
Tokarnia
Tokary
Tołoczki Małe
Tomaszów Lubelski
Tomaszów Mazowiecki
Toruń
Truskolasy
Trutnowy
Trzcinica
Trzebicko
Trześcianka
Tumusin
Turośl
Turzańsk
Tymowa
Tyrawa Solna
Ulanów
Ulucz
Ustianowa Górna
Uście Gorlickie
Wachowo
Wałdowo
Warnołęka
Wdzydze Kiszewskie
Wełna
Wielgie
Wieliczka
Wieliczki
Wierzbie
Wierzchosławice
Wilcza
Winna Poświętna
Wisła Mała
Wodzierady
Wodziłki
Wojkowa
Wojnowo
Wojszyce
Wola Okrzejska
Wola Radziszowska
Wola Wielka
Wydrze
Wygiełzów
Wylatowo
Wyszyna
Zacharzowice
Zakopane
Zakrzewo k. Aleksandrowa
Kujawskiego
Zakrzewo k. Rawicza
Zakrzów Turawski
Zalesie
Zalipie
Zamarski
Zawoja
Zborówek
Zielona
Zielona Góra
Złotowo
Zubrzyca Górna
Żernica
Żłobek

Data dodania produktu: 14 lipiec 2010.